موسسه پژوهشي ماد دانش پژوهان

ممكن است تصور كنيم، رساله و پايان نامه واژه‌هاي معادل هم هستند و مي توان با مفهوم يكسان از آن‌ها استفاده كرد.

برخي از دانشجويان ممكن است اين سوال را مطرح كنند كه با همان منطق نگارش پايان نامه مي‌توان يك رساله‌ي دكتري را تدوين كرد يا خير؟
به طور كلي جواب اين سوال "خير" است؛
چرا كه با ارتقاء رتبه‌ي تحصيلي، فرآيند نگارش طولاني‌تر، تخصصي‌تر و دشوارتر خواهد بود.
معمولا فرآيند نگارش رساله دكتري با توجه به نوع دانشگاه‌ها و نظرات اساتيد مي‌تواند بسيار دشوارتر بوده و به تسلط بالايي بر مباحث علمي از جمله روشها و الگوريتمهاي تحقيق و نوع تحليل داده يا شبيه سازي و يا ساختار انجام تحقيق و خيلي موارد ريز و درشت ديگر نياز داشته باشد.

در نگاه اول ممكن است به نظر برسد كه رساله و پايان نامه واژه هاي معادل هم هستند و مي توان آنها را به جاي هم مورد استفاده قرار داد.
برخي از دانشجويان ممكن است اين سوال را مطرح كنند كه با ديدگاه پايان نامه مي توان يك رساله دكتري نگارش كرد يا خير؟
به طور كلي جواب اين سوال خير است چرا كه با ارتقاء رتبه تحصيلي فرآيند نگارش طولاني تر، تخصصي تر و دشوارتر خواهد بود.
معمولا فرآيند نگارش رساله دكتري با توجه به دانشگاه ها و نظرات اساتيد مي تواند بسيار دشوارتر بوده و به تسلط بالايي بر مباحث آماري، تحقيقاتي و نگارش علمي نياز داشته باشد.
به طور كلي دو واژه مختلف براي رساله دكتري و پايان نامه ارشد در نظر گرفته مي شود كه عبارتند از Dissertation و Thesis كه واژه Dissertation برگرفته از يك واژه لاتين به معناي آزمايش و بحث و بررسي است. معمولا واژه Dissertation در امريكا به رساله دكتري و واژه Thesis به پايان نامه ارشد اطلاق مي شود كه در اروپا با تعاريف معكوس ارائه مي شود كه در قالب زير دسته بندي مي گردد:

1. تعريف واژه Thesis : در امريكا به عنوان يك قالب تحقيقاتي مختصر كوتاه تر از Dissertation تعريف مي شود كه معمولا محتواي آن ساده تر و با تخصص كمتر نسبت به رساله دكتري است و مختص مقاطع كارشناسي و كارشناسي ارشد است.
ولي در اروپا به عنوان يك تحقيق اصيل، كاربردي و جامع تعريف مي شود كه دانشجويان براي دريافت مدرك دكتري ارائه مي نمايند.

2. تعريف واژه Dissertation : تحقيق جامعي را شامل مي شود كه به صورت كاملا تخصصي و علمي به يك موضوع پرداخته ابعاد مختلف آن را مورد بررسي قرار مي دهد و از نظر كاربردي بودن و ارائه راه حل در سطح بالاتري نسبت به Thesis قرار مي گيرد.
در اروپا واژه Dissertation به عنوان يك پروژه تحقيقاتي در مقطع كارشناسي ارشد قلمداد مي شود كه به صورت علمي به يك موضوع مي پردازد.

اگر بخواهيم تعاريف مقدماتي و ظاهري مربوط به رساله و پايان نامه را كنار بگذاريم و به محتواي آن بپردازيم بايد بگوييم كه رساله دكتري از نظر محتوا در موارد زير با پايان نامه متفاوت است.

1. كانتريبيوشن و نوآوري در تحقيق: معمولا نوآوري در موضوع رساله دكتري از اهميت بالايي برخوردار بوده و محتواي رساله بايد به گونه اي تهيه شود كه كاربردي و تخصصي باشد.
با توجه به اينكه رساله دكتري از نظر محتوايي و جامعيت در سطح بالاتري نسبت به پايان نامه قرار دارد در نتيجه انتظار كانتريبيوشن از آن بالاتر بوده و معمولا نوآوري موجود در آن مي تواند به موسسات علمي، توسعه دانش و صنعت كمك كند.

2. ادبيات موضوع: ادبيات موضوع به طور كلي در رساله دكتري بسيار جامع تر و تخصصي تر نگارش مي شود و معمولا ابعاد مختلف موضوع تحقيق، ارتباط بين گويه ها و فاكتورها را به شكل تحليلي مورد بررسي قرار مي دهد.
با توجه به اينكه پژوهش در رساله دكتري هدف هاي كاربردي تري را در علم و صنعت دنبال مي كند بنابراين بايد بسيار جامع تر به ادبيات موضوع آن پرداخته شود.
از طرف ديگر با توجه به تخصص بالاتر دانشجويان دكتري از آنها انتظار مي رود تسلط بالايي به موضوع داشته و مفاهيم را به شكل تخصصي ترو جامع تريي پوشش دهند.

3. بحث و نتيجه گيري: با توجه به تسلط بالاي دانشجويان دكتري به مباحث علمي و تحقيقاتي معمولا بحث و نتيجه گيري در رساله دكتري از اهميت بسيار بالاترو ويژه اي برخوردار است و دانشجويان دكتري به دليل مهارت هاي قوي تحليلي، تفكر انتقادي و استنتاجي انتظار مي رود بتوانند دستاوردهاي كاربردي تري را ارائه نمايند.
بخش بحث و نتيجه گيري (Discission and conclusion) علاوه بر تسلط به مباحث آماري و تحقيقاتي به تسلط در زمينه ادبيات موضوع تحقيق نيز نيازمند است.

4. حجم محتوا و جامعيت: رساله دكتري معمولا طولاني تر از پايان نامه ارشد بوده و تعداد كلمات آن بين 60-80 هزار كلمه متغير است اما همين ميزان براي پايان نامه ارشد بين 20-40 هزار كلمه مي باشد.
معمولا دانشجويان دكتري علاوه بر جامع نويسي بايد بتوانند توسعه مناسبي (Develop) از مطالب ارائه كرده و انسجام ساختاري خوبي به رساله ببخشند.